Nếu triết học hiện đại có một bước ngoặt lớn, thì cái tên đứng ở tâm điểm của bước ngoặt ấy chính là Immanuel Kant (1724–1804). Ông không chỉ đặt lại câu hỏi về con người biết gì, mà còn thay đổi tận gốc cách con người hiểu về tri thức, đạo đức và tự do. Ông đã nói David Hume đã “đánh thức” mình khỏi giấc ngủ giáo điều, và Kant đã tiếp nối, “đánh thức” triết học hiện đại.
Từ sau Kant, triết học không thể quay lại như cũ, nhiều thế hệ đã thức giấc.
✍️ Đời tư: Một đời sống tĩnh lặng, một tư tưởng làm rung chuyển thế giới
Immanuel Kant sinh năm 1724 tại thành phố Königsberg, Vương Quốc Phổ (nay là Kaliningrad, Nga), trong một gia đình khiêm tốn. Ông là một giáo sư cứng nhắc, ép mình vào một thời khoá hằng ngày, luôn tập trung vào công việc vì rất có tinh thần trách nhiệm. Ông gần như chưa bao giờ rời khỏi quê hương, sống một cuộc đời đều đặn đến mức trở thành giai thoại:
- Đi bộ đúng giờ mỗi ngày
- Ăn uống, giảng dạy, viết lách theo lịch trình nghiêm ngặt
- Không lập gia đình, không phiêu lưu, không du lịch xa
Nhưng chính từ cuộc sống tĩnh lặng ấy, Kant đã tạo ra một cuộc cách mạng trí tuệ làm rung chuyển toàn bộ triết học phương Tây. Người đương thời từng nói đùa rằng: “Người ta có thể chỉnh đồng hồ theo bước đi của Kant.”
Còn hậu thế thì chỉnh cách suy nghĩ của mình theo Kant.
✍️ Tư tưởng trung tâm: Giới hạn của tri thức và phẩm giá của con người
Tư tưởng của Kant xoay quanh một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng vô cùng sâu sắc:
“Con người có thể biết được điều gì?”
Kant cho rằng:
- Ta không tiếp cận thế giới như nó vốn là.
- Mà chỉ tiếp cận thế giới qua những khuôn khổ sẵn có của tâm trí (thời gian, không gian, nhân quả…)
Nói cách khác: Tri thức không chỉ đến từ thế giới, mà còn từ chính tâm trí của mỗi cá nhân. Chủ thể nhận thức không thụ động, mà góp phần tạo nên thế giới kinh nghiệm của chính mình.
Trong đạo đức học, Kant nhấn mạnh:
- Hành động có giá trị đạo đức không phải vì hậu quả
- Mà vì nó được thực hiện từ bổn phận, dựa trên lý trí
Con người vì thế không phải công cụ, mà là mục đích tự thân, mang một phẩm giá tuyệt đối.
Trong tác phẩm nền tảng Phê phán lý tính thuần túy (1781), ông phải làm một việc chưa ai làm triệt để trước đó: Đưa lý trí ra để tự truy xét chính nó.
Vì thế, “phê phán” ở đây hàm ý không phải là chê bai, mà là xác định năng lực, cấu trúc và giới hạn của lý tính thuần túy (lý trí không dựa vào kinh nghiệm).
Trước Kant, người ta ngầm giả định:
-
Tâm trí con người phải có nhận thức phù hợp với thế giới.
Kant đảo ngược giả định đó, cái được gọi là “Cuộc cách mạng Copernicus trong triết học”:
-
Thế giới kinh nghiệm phải phù hợp với cấu trúc nhận thức của tâm trí mỗi cá nhân.
Điều này có nghĩa:
-
Ta không biết sự vật như nó tự nó là (vật tự thân – noumenon)
-
Ta chỉ biết sự vật như nó xuất hiện với ta (hiện tượng – phenomenon)
✍️ Ảnh hưởng: Nền móng của triết học hiện đại
Ông có ảnh hưởng sâu rộng tới các triết gia hiện đại:
- Hegel, Schopenhauer, Nietzsche đều khởi đi từ Kant
- Hiện sinh, hiện tượng học, phân tâm học, triết học phân tích… đều ít nhiều đối thoại với Kant
- Tư tưởng nhân quyền, phẩm giá con người, pháp quyền hiện đại mang dấu ấn rõ rệt của Kant
Có thể nói:
Hiểu triết học sau thế kỷ XVIII mà không qua Kant là điều gần như bất khả.
☘ Kant – Vẫn còn rất quan trọng trong xã hội hiện đại
Trong một thế giới đầy thông tin với sự phát triển nhanh chóng của AI , cảm xúc cực đoan và sự thao túng, Kant vẫn ở đó và nhắc chúng ta rằng:
- Lý trí con người có giới hạn. Những câu hỏi tối hậu không thể giải quyết bằng lý trí thuần túy.
- Đạo đức thì đòi hỏi trách nhiệm và sự can đảm sử dụng lý trí.
- Mỗi con người, trước hết, phải được tôn trọng như một chủ thể tự do và là mục đích tự thân.
Đọc Kant không dễ, nhưng đã đọc thì khó quên. Ông không cho ta câu trả lời đơn giản, mà cho ta một chuẩn mực để tự truy vấn chính mình. Bạn có thể tham khảo các tác phẩm liên quan đến ông TẠI ĐÂY.
