Khi nhắc đến chủ nghĩa hiện sinh, cái tên đầu tiên mà nhiều người nghĩ tới chính là Jean-Paul Sartre. Ông không chỉ là một triết gia, mà còn là nhà văn, nhà hoạt động xã hội và một trong những gương mặt có ảnh hưởng sâu rộng nhất của tư tưởng thế kỷ 20.
Sartre từng nói:
“Con người bị kết án phải tự do.”
Một câu nói ngắn gọn nhưng đã khiến hàng triệu người phải suy nghĩ lại về cuộc sống, lựa chọn và trách nhiệm của chính mình.
Cuộc đời của Sartre
Jean-Paul Sartre sinh năm 1905 tại Paris, Pháp. Cha mất sớm khi ông còn nhỏ, Sartre lớn lên trong môi trường trí thức và sớm bộc lộ niềm yêu thích với văn học và triết học.
Ông học tại École Normale Supérieure – một trong những trường danh giá nhất nước Pháp. Tại đây, Sartre gặp Simone de Beauvoir, người bạn đời nổi tiếng của ông và cũng là một triết gia lớn của phong trào nữ quyền hiện đại.
Trong Thế chiến thứ hai, Sartre từng phục vụ trong quân đội Pháp và bị quân Đức bắt làm tù binh. Những trải nghiệm về chiến tranh, sự bất an và cảm giác phi lý của đời sống đã ảnh hưởng mạnh đến tư tưởng hiện sinh sau này của ông.
Sau chiến tranh, Sartre trở thành một nhân vật trí thức có tiếng nói rất lớn tại châu Âu. Ông viết sách, giảng dạy, tham gia các hoạt động chính trị và thường xuyên lên tiếng về tự do, chiến tranh và quyền con người.
Năm 1964, Sartre được trao giải Nobel Văn học nhưng ông từ chối nhận giải vì không muốn bị “đóng khung” thành một biểu tượng chính thức.
Ông qua đời năm 1980. Tang lễ của Sartre thu hút hàng chục nghìn người tham dự – một minh chứng cho tầm ảnh hưởng đặc biệt của ông đối với xã hội Pháp và thế giới.
Tư tưởng hiện sinh của Sartre
Sartre là đại diện nổi bật nhất của chủ nghĩa hiện sinh vô thần.
Theo ông, con người sinh ra không có sẵn một “bản chất” cố định hay mục đích được định trước. Chúng ta không có một vai trò được trời định, cũng không có ai quyết định thay ý nghĩa cuộc đời mình.
Ông nổi tiếng với câu:
“Hiện hữu có trước bản chất.”
Nói đơn giản, con người trước hết chỉ đơn giản là tồn tại. Sau đó, thông qua hành động, lựa chọn và cách sống, mỗi người mới tự tạo nên bản thân mình.
Điều này dẫn tới một ý tưởng rất quan trọng:
- Con người hoàn toàn tự do.
- Nhưng đồng thời cũng phải hoàn toàn chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình.
Sartre cho rằng nhiều người sợ tự do nên thường đổ lỗi cho hoàn cảnh, xã hội hoặc số phận để né tránh trách nhiệm cá nhân. Ông gọi trạng thái đó là “sống không thành thật với chính mình”.
Theo Sartre, sống đúng nghĩa là dám lựa chọn và chấp nhận hậu quả của lựa chọn ấy.
Những tác phẩm nổi bật
“Buồn nôn” (Nausea)
Đây là tiểu thuyết nổi tiếng nhất của Sartre. Tác phẩm kể về cảm giác lạc lõng, phi lý và trống rỗng của con người khi đối diện với sự tồn tại.
Nhiều người xem “Buồn nôn” là cánh cửa đầu tiên để bước vào chủ nghĩa hiện sinh.
“Hữu thể và Hư vô” (Being and Nothingness)
Tác phẩm triết học đồ sộ và quan trọng nhất của Sartre. Trong cuốn sách này, ông phân tích sâu về tự do, ý thức và trách nhiệm của con người.
Dù khá khó đọc với người mới, đây vẫn là một trong những công trình triết học có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ 20.
“Không lối thoát” (No Exit)
Vở kịch nổi tiếng với câu nói kinh điển:
“Địa ngục chính là người khác.”
Câu nói này thường bị hiểu nhầm là Sartre ghét con người. Thực ra, ông muốn nói rằng chúng ta thường bị mắc kẹt trong ánh nhìn và sự phán xét của người khác.
Ảnh hưởng của Sartre
Ảnh hưởng của Sartre vượt xa phạm vi triết học.
Ông tác động mạnh đến: văn học, tâm lý học,chính trị, nghệ thuật, điện ảnh, và cả văn hóa đại chúng.
Tư tưởng hiện sinh của Sartre đặc biệt thu hút giới trẻ vì nó chạm tới những câu hỏi rất con người:
- Tôi là ai?
- Tôi muốn sống thế nào?
- Tự do có đáng sợ không?
- Cuộc đời có ý nghĩa gì?
Nhiều nhà văn, đạo diễn và nghệ sĩ sau này đều chịu ảnh hưởng từ Sartre, kể cả khi họ không trực tiếp theo chủ nghĩa hiện sinh.
“Chúng ta trở thành chính những gì mình lựa chọn.”
Vì sao Sartre vẫn còn được đọc đến hôm nay?
Trong một thế giới hiện đại đầy áp lực, nhiều người cảm thấy mất phương hướng hoặc sống theo kỳ vọng của xã hội nhiều hơn là chính mình.
Sartre không đưa ra những lời an ủi dễ chịu. Ông nhắc con người rằng:
- tự do luôn đi kèm trách nhiệm,
- không ai sống thay chúng ta được,
- và ý nghĩa cuộc đời phải do chính mỗi người tạo ra.
Có lẽ vì vậy mà dù đã nhiều thập kỷ trôi qua, các tác phẩm của Sartre vẫn tiếp tục được đọc, tranh luận và tìm thấy sự đồng cảm từ nhiều thế hệ độc giả trên khắp thế giới.
Bạn có thể tham khảo một số tác phẩm liên quan đến ông TẠI ĐÂY.
